ISSN2953-6367 Enero2026 http://revistainvestigo.com Vol.7No,18,PP.1-14 https://doi.org/10.56519/hvf3h540 RevistaCientíficaMultidisciplinariaInvestiGoRiobamba–EcuadorCel:+593979119620revisinvestigo@gmail.com 1 LAPEDAGOGÍADELALIBERACIÓN:UNESTUDIOBIBLIOMÉTRICODELAPRODUCCIÓNCIENTÍFICASOBREPAULOFREIRETHEPEDAGOGYOFLIBERATION:ABIBLIOMETRICSTUDYOFSCIENTIFICPRODUCTIONONPAULOFREIREWilsonEduardoJaramilloSangurima1{wijaramillosa@uide.edu.ec1}Fechaderecepción:11/10/2025/Fechadeaceptación:30/10/2025/Fechadepublicación:06/01/2026RESUMEN:LapedagogíadelaliberaciónexpuestaporPauloFreireseconstituyeenunmarcoteóricofundamentalparalaacademiacontemporánea,siendopertinenteelaborarunanálisisbibliométricodelaspublicacionescientíficasquetomancomoreferenciasutrabajo,asícomo,suevoluciónatravésdeltiempo,abordandoelsiguienteproblemadeinvestigación:¿CuálessonloscampostemáticosdelainvestigacióncientíficasobrelapedagogíadePaúloFreireycomosemanifiestaeldinamismodesupensamientoatravésdelosaños?Paraabordarlapreguntaseempleóunmétododeinvestigaciónmixtoqueconsisteenunanálisisbibliométrico,descriptivoyanálitico,elcualcontemplólaejecucióndedosetapas,laprimeracorrespondienteaunaetapaheurísticaoexploratoriaylasegundaaunaetapahermenéuticaoanalíticaeinterpretativa.ParaeldesarrollodelaprimeraetapaserealizóunabúsquedaempleandolabasededatosScopusutilizandolaruta:(TITLE-ABS-KEY("PEDAGOGY")ANDTITLE-ABS-KEY("PAULOFREIRE").Conlainformaciónobtenida,sedesarrollalasegundaetapa,empleandolasherramientasdeanálisisdeScopusyelsoftwarelibreVOSviewer.Comoresultadoseidentifican945documentospublicadosentre1973y2025,asícomoautores,revistas,afiliacionesypaísesmásinfluyentes,lograndointerpretarlossiguientesochoclústerstemáticos:1.Laraizsociopolíticaylatransformación;2.Equidadcurriculareinterseccionalidad;3.Eldeseodecambio;4.Mediacióntecnológicaylaaplicaciónsocial;5.Investigaciónaplicadayelfuturodelaeducación;6.Metodologíayexpresióncreativa;7.Contextosgeopolíticosyloscambioshistóricos;y,8.Lapraxisencomunidadeseintervenciónsocial.SeconcluyequeeltrabajodePauloFreireesunmarcovigenteydiverso,empleadoparalatransformaciónsocial,adaptadoalascrisisycontextoscontemporáneos.Palabrasclave:Justiciasocial,PauloFreire,pedagogíadelaliberación,pedagogíacrítica,concientización 1 FacultaddeArquitecturayUrbanismo,UniversidadInternacionaldelEcuador(UIDE)–Ecuador,https://orcid.org/0000-0002-4058-5053;+5930995460901
LAPEDAGOGÍADELALIBERACIÓN:UNESTUDIOBIBLIOMÉTRICODELAPRODUCCIÓNCIENTÍFICASOBREPAULOFREIRE+ 2 ABSTRACT:ThepedagogyofliberationexpoundedbyPauloFreireconstitutesafundamentaltheoreticalframeworkforcontemporaryacademia,makingitpertinenttodevelopabibliometricanalysisofthescientificpublicationsthattakehisworkasareference,aswellasitsevolutionovertime,addressingthefollowingresearchproblem:WhatarethethematicfieldsofscientificresearchonthepedagogyofPaúloFreireandhowisthedynamismofhisthinkingmanifestedovertheyears?Toaddressthisquestion,amixedresearchmethodwasused,consistingofabibliometric,descriptive,andanalyticalanalysis.Itincludedtwostages:thefirst,aheuristicorexploratorystage,andthesecond,ahermeneuticoranalyticalandinterpretivestage.ThefirststagewasdevelopedbyconductingasearchusingtheScopusdatabaseusingthefollowingpaths:(TITLE-ABS-KEY("PEDAGOGY")ANDTITLE-ABS-KEY("PAULOFREIRE").ThesecondstagewasthendevelopedusingScopusanalysistoolsandthefreesoftwareVOSviewer.Asaresult,945documentspublishedbetween1973and2025areidentified,aswellasthemostinfluentialauthors,journals,affiliations,andcountries.Thefollowingeightthematicclustersareinterpreted:1.Thesociopoliticalrootandtransformation;2.Curricularequityandintersectionality;3.Thedesireforchange;4.Technologicalmediationandsocialapplication;5.Appliedresearchandthefutureofeducation;6.Methodologyandcreativeexpression;7.Geopoliticalcontextsandhistoricalchanges;and8.Praxisincommunitiesandsocialintervention.ItisconcludedthatPauloFreire'sworkisacurrentanddiverseframeworkusedforsocialtransformation,adaptedtocontemporarycrisesandcontexts.Keywords:SocialJustice,PauloFreire,pedagogyofliberation,criticalpedagogy,consciousness-raisingINTRODUCCIÓNSegúnGómez(1),PauloFreirefueundestacadoeducadorypedagogobrasileño,reconocidoporsusimportantesaportesalaeducaciónconsutrabajo,conocidocomola"PedagogíadelaLiberación".Freirenacióel19deseptiembrede1921enRecife,Brasil,yvivióenunaépocamarcadaporlaopresiónylapobrezaensupaís.MuereenSaoPauloen1997alos76años.Sucompromisoconlajusticiasocialylatransformaciónsociallollevóadesarrollarunapedagogíabasadaenlaconcientización,laparticipaciónactivaylaemancipacióndelosindividuosycomunidadesmarginadas.EntrelasideasquemarcanelpensamientodeFreireestán:Laeducaciónnoesajenaalarealidadsociopolítica,endondeexpresaqueelobjetivodelserhumanoesprotagonizarsuhistoria,yquelaeducacióndebecontribuiraqueesoseaposible;ElAprendizajedialógico,comounaacciónglobalquepermitealossujetosdescubrirseasímismosytomarconcienciadelmundoquelesrodea;Revolucióncultural,endondemencionaquetodarevolución,siesauténtica,esnecesariamenteunarevolucióncultural;Creenciaenlapersona,ensulibertad,ensupoderdecreaciónydecrítica;Elpoderdelamor,comocaracterísticaesencialparaeldialogo;Educaciónbancariayeducaciónliberadora,entendiéndosecomoeducaciónbancariacomoundepósitoendondelosestudiantesrecibenpacientemente,memorizanyrepitenelconocimientoqueelprofesorlestransmite,porelcontrario,la
LAPEDAGOGÍADELALIBERACIÓN:UNESTUDIOBIBLIOMÉTRICODELAPRODUCCIÓNCIENTÍFICASOBREPAULOFREIRE+ 3 educaciónliberadoraseentiendecomo,educaralhombreenlibertad,yportanto,exigelacreacióndepersonasresponsables;Concientización-acción,yaqueparaFreirealfabetizaresconcientizar,crearyrecrearcolectivamentelecturasdelmundo;y,Lapalabra,endondemencionaque,devolverlapalabraalosoprimidos,demandadeunainstituciónescolardemocráticaycentradaeneleducando,quepromuevalaformacióndeunaconcienciacríticaenél,siendolapalabra,laimpulsoradelastransformacionessociales.SonvarioslosinvestigadoresquesehaninspiradoeneltrabajodePauloFreire,paraabordardesdedistintasperspectivas,estudiosconelpropósitodemejorarlaeducación,comolosqueseexponeacontinuación:Katoetal.(2),realizanunarevisiónbibliográficaenBrasilypresentanejemplosdeprácticasypropuestaseducativasfreireanas;KlapperyFayolle(3),abordanunestudioquerespondealaescasezdeteorizaciónsobrelaeducaciónparaelemprendimientosostenible;Salinasetal.(4),proponenunaintegracióncurricularanti-opresivaquesurgedelaconvergenciadedosenfoques:eldiseñocurriculardestinadoalsostenimientodesociedadesdemocráticasylasinvestigacionestemáticaspropuestasparalasprácticasliberadorasdelosoprimidos;Abdi(5),elaboraunestudiocomparativosobrelasFilosofíasfreireianasyUbuntuaplicadasenlaeducación;BerubéyGendron(6),abordanelestudiodecasodeunainiciativadepedagogíacríticaenlaeducacióncontable.Faragetal.(7),elaboranuntrabajodenominado“Freire2.0:Pedagogíadeloprimidodigital;enelcual,pretendenreinventarlosconceptosdeFreirede“educaciónbancaria”y“alfabetización”enelcontextodelcrecimientoexponencialdelainstruccióndigitalenelsigloXXI;Fraustoetal.(8),abordanuntrabajoquereflexionasobreelamor,losdeveniresylaverdaderagenerosidadparalaenseñanzadelasciencias,esto,enhonoralcentenariodePaulodeFreire;HoyTseng(9),abordanunanálisiscomparativodelosconceptosdeeducacióndelateoríafreireanaydelmohismo;McLarenyBosio(10),elaboranunestudiodenominado“Pedagogíacríticarevolucionariayeducacióncríticaparalaciudadaníamundial:unaconversaciónconPeterMcLaren”,destacandoideas,perspectivas,preocupacionesypuntosdevistaqueponenenelcentrodelosdebateseducativosinternacionales,pensamientosrelevantesatravésdeloscualespodemoscomprendermejorlasraícescomplejasylahistoriadelaciudadaníaglobalylocal.McLarenetal.(11),influenciadosporlapedagogíadeloprimidodePauloFreireyelteatrodelopresordeAugustBoal,abordanunestudioquedescribeyanalizalasexperienciasde350estudiantes;Misiaszek(12),elaborauntrabajosobrelainfluenciaglobaldelapedagogíaambientaldePauloFreire;RaufyShareef(13),abordanunestudioqueinvestigacomolaimplementacióndeldialogósobreelpensamientodeeducaciónbancariadeFreire,afectalaconcienciadelosestudiantesdearquitecturasobresuprocesodeaprendizaje;Strapassonetal.(14),abordanunestudioconelpropósitodeevaluarlascalculadorasdisponiblesparasimularescenariosdeemisionesdegasesdeefectoinvernadero,planificaciónenergética,usosostenibledelsuelo,consumodealimentosysucontribuciónaunaeducacióninterdisciplinariaatravésdelpensamientosistémico.
LAPEDAGOGÍADELALIBERACIÓN:UNESTUDIOBIBLIOMÉTRICODELAPRODUCCIÓNCIENTÍFICASOBREPAULOFREIRE+ 4 Suorantaetal.(15),elaboranunestudioconelpropósitodecontribuiraladiscusiónacadémicasobreelpensamientopedagógicodePauloFreire,comobaseparareinventarlaeducaciónnoformalcontemporánea;Viola(16),elaborauntrabajoquesitúaaPabloFreireeneldiálogoconlaTradiciónRadicalNegraentresformasdistintasperointerrelacionadas;Alvesetal.(17),abordanunestudiosobreloscambiosenlapolíticaeducativabrasileñayelaugedelpopulismodederecha.LosautoresmuestranlasinterseccionesdeldiscursoconservadordederechayelproselitismoreligiosoevangélicoenlaconfiguracióndeldiscursopopulistadederechaenBrasilysusimplicacionesenlapolíticaeducativaenlaúltimadécada;Knijnik(18),abordaunestudioquerelacionalasfilosofíasdeFreireylaluchaporlaeducacióndemocráticaenelclimapolíticodeBrasil;y,muchosautoresmás,quehacenreferenciaaltrabajodePauloFreireparaabordarsustrabajosdeinvestigación.AlservarioslosautoresqueseinspiraneneltrabajodePauloFreire,locualseconstituyeenunmarcoteóricofundamentalparalaacademiacontemporánea,elpropósitodeestainvestigacióneselaborarunanálisisbibliométricodelaspublicacionescientíficasquetomancomoreferenciasusaportesalapedagogía.EstatécnicasegúnPatiño-Toro,etal(19),permiteidentificarautores,revistas,paísesylastendenciasdeinvestigación,contribuyendoaunavisiónintegraldelestadoactualdelconocimientosobreeltema,permitiendoademás,abordarlasiguientepreguntadeinvestigación:¿CuálessonloscampostemáticosdelainvestigacióncientíficasobrelapedagogíadePaúloFreireycomosemanifiestaeldinamismodesupensamientoatravésdelosaños?MATERIALESYMÉTODOSParaabordarlapreguntadeinvestigación,seaplicóunmétodocientíficodetipomixto,siendoprimariamentecuantitativo,conunafaseanalíticaqueincorporaelementoscualitativos.Enestesentido,eltrabajocontemplólaejecucióndedosetapas,laprimeracorrespondienteaunaetapaheurísticaoexploratoriaylasegundaaunaetapahermenéuticaoanalíticaeinterpretativa(20).Paraeldesarrollodelaprimeraetapaserealizóel10deoctubredelaño2025unabúsquedautilizandolabasededatosScopus,utilizandolaruta:(TITLE-ABS-KEY("PEDAGOGY")ANDTITLE-ABS-KEY("PAULOFREIRE").Labúsquedasebasóenelprincipiodemáximainclusión,conelpropósitoderealizarunanálisisexhaustivo,considerandotodoslosdocumentospublicadoseindexadosenScopushastalafechadecorte,independientementedelformato,garantizandocaptarladiversidaddeproduccióncientíficaquepermitaidentificarcampostemáticos.Lostérminosescogidos“Pedagogía”y“PauloFreire”delimitaneluniversodeanálisis.Conlainformaciónobtenida,sedesarrollólasegundaetapa,correspondientealanálisisbibliométrico,utilizandolasopcionesdeanálisisquebrindaScopus(21)yelsoftwarelibreVOSviewer(22),identificadoautores,países,revistas,afiliaciones,áreastemáticaseinterpretandoclústerstemáticos.
LAPEDAGOGÍADELALIBERACIÓN:UNESTUDIOBIBLIOMÉTRICODELAPRODUCCIÓNCIENTÍFICASOBREPAULOFREIRE+ 5 RESULTADOSComoresultadodelabúsqueda,seencontraron945documentos,publicadosdesdeelaño1973hastaelaño2025.ComosepuedeobservarenlaFigura1,desdeelaño1973hastaelaño2006lapublicaciónesrelativamentebaja.Desdeelaño2006hastael2025seobservaunincrementoaceleradoypronunciado.Engenerallosdatosmuestranunatendenciaclaramenteascendente,mostrandouncoeficientededeterminaciónR2de0.6342,derivadodelmétodoestadísticoderegresiónlineal.SegúnHernándezetal.(23),elcoeficientededeterminaciónpresentalavarianzadefactorescomunescuyovalorfluctúaentre0y1,porloque,allograrunvalormoderado,sedemuestralafluctuacióndelalíneadedatosconrelaciónaltiempo,especialmenteenlosúltimosaños.Enestesentido,R2seconstituyeenunahuellaestadísticadelainfluenciadePauloFreirealolargodeltiempo,alofrecerunmarcoteóricodinámicoyreactivoquesemovilizaenbasealaevolucióndelpensamientosocial,generandocadavezunmayornúmerodepublicaciones. Figura1.Documentospublicadosporaño.Nota:LaFiguraseelaboróutilizandolasherramientasdeanálisisdeScopus.EnlaTabla1seapreciaqueelnúmerodeautoreses1495,elorigendelaspublicacionesson82paísesy471fuentes,lograndountotalde9602citas,dandounpromediode10.16citasporpublicaciónyde6.42citasporautor.Porotrolado,comosepuedeobservarenlaFigura2,losautoresconmáspublicacionessonMcLaren,P.,con11,seguidoporMisiaszek,G.yGiroux,H.,con10cadauno.Conrespectoalospaísesquegeneranlaspublicaciones,enlaTabla2sepuedeobservarqueEstadosUnidoslidera
LAPEDAGOGÍADELALIBERACIÓN:UNESTUDIOBIBLIOMÉTRICODELAPRODUCCIÓNCIENTÍFICASOBREPAULOFREIRE+ 6 lalistacon279documentosyunindicadorde13.13citasporpublicación.Sinembargo,Chinacon15documentospresentaunindicadorde18.20citasporpublicación,lograndomayorinfluencia,seguidodeReinoUnidocon107publicacionesyunindicadorde16.38citasporpublicación.ElcasodeChinaresaltalaimportanciadeltrabajodePauloFreireencontextosculturalesypolíticosnooccidentales.Enloconcernientealaafiliacióndelapublicación,enlaFigura3seobservaquelaUniversidaddeCaliforniacon25documentosylaUniversidaddeSaoPaulotambiéncon25documentos,lideranelnúmerodepublicacionessobrelatemáticainvestigada.Tabla1.NúmerodePublicacionesporpaísycantidaddecitaciones.Nota:ElaboraciónpropiautilizandolasherramientasdeanálisisdeScopus. Figura2.Autoresconmayornúmerodepublicaciones. DATOS RESULTADOS Númerodepublicaciones 945 Númerodeautores 1495 Númerodepaíses 82 Númerodecitas 9602 Númerodefuentes 471 Promediodecitas/publicación 10.16 Promediodecitas/autores 6.42
LAPEDAGOGÍADELALIBERACIÓN:UNESTUDIOBIBLIOMÉTRICODELAPRODUCCIÓNCIENTÍFICASOBREPAULOFREIRE+ 7 Nota:LaFiguraseelaboróutilizandolasherramientasdeanálisisdeScopus.Tabla2.Paísesconmayorcantidaddepublicaciones. Nro. PAIS Publicaciones(P) Citaciones(C) C/P 1 EstadosUnidos 279 3639 13.13 2 Brasil 186 902 4.85 3 ReinoUnido 107 1687 16.38 4 Canada 66 892 13.12 5 Australia 45 663 14.11 6 Sudáfrica 34 148 4.48 7 España 32 131 3.97 8 Portugal 18 108 6.00 9 NuevaZelanda 17 152 9.29 10 China 15 273 18.20 Nota:ElaboraciónpropiautilizandolasherramientasdeanálisisdeScopus Figura3.Afiliacionesconmayornúmerodepublicaciones.Nota:LaFiguraseelaboróutilizandolasherramientasdeanálisisdeScopus.
LAPEDAGOGÍADELALIBERACIÓN:UNESTUDIOBIBLIOMÉTRICODELAPRODUCCIÓNCIENTÍFICASOBREPAULOFREIRE+ 8 Enrelaciónalnúmerodepublicacionesporfuente,enlaTabla3sepuedeobservarqueEducationalPhilosophyandTheorylideralalistacon24publicaciones.Asímismo,eldocumentoconmayorcantidaddecitas,específicamentecon372citas,eselelaboradoporTeräs,M.,Suoranta,J.,Teräs,H.etal.,coneltítulo“Post-Covid-19EducationandEducationTechnology‘Solutionism’:aSeller’sMarket”,publicadoenelaño2020enlarevistaPostdigitSciEduc,volúmen2,enlaspáginas863–878.Tabla3.Fuentesconmáspublicaciones.Nota:ElaboraciónpropiautilizandolasherramientasdeanálisisdeScopus.EnlaTabla4seobservaqueel69.42%delaspublicacionescorrespondenaartículos,seguidodel17.35%correspondienteacapítulodelibro.EnlaFigura4seapreciaqueel57.30%delaspublicacionesseclasificandentrodeláreatemáticadelascienciassociales,seguidodeun18.88%correspondientealáreatemáticadelasartesyhumanidades.Tabla4.Tipodedocumento. Nro. Fuente Publicaciones(P) 1 EducationalPhilosophyandTheory 24 2 PraxisEducativa 15 3 StudiesinPhilosophyandEducation 12 4 EducationalTheory 11 5 CulturalStudiesofScienceEducation 8 Tipo Cantidad % Artículo 656 69.42% Capítulodelibro 164 17.35% Revisión 46 4.87% Libro 40 4.23% Conferencia 22 2.33% Nota 11 1.16% Editorial 4 0.42% Errata 1 0.11%
LAPEDAGOGÍADELALIBERACIÓN:UNESTUDIOBIBLIOMÉTRICODELAPRODUCCIÓNCIENTÍFICASOBREPAULOFREIRE+ 9 Nota:ElaboraciónpropiautilizandolasherramientasdeanálisisdeScopusEnlaFigura5sepresentaunmapadeco-ocurrenciadepalabrasclave(títuloyresumen)elaboradoutilizandoVOSviewer,endondesepuedevisualizarlainterconexióndelostemasdeinvestigacióndentrodelaliteraturabibliométrica.Losnodosrepresentanlaspalabrasclave,yeltamañodecadanodoindicalafrecuenciaconlaqueuntérminoapareceenelconjuntodedatos.Laslíneasqueconectanlosnodosdemuestranlafuerzadelaco-ocurrenciaentrelostérminos.Losclústeresdecoloresagrupantérminosqueseutilizanjuntosconfrecuencia,loquerevelalosprincipalessubcampostemáticosdelainvestigación. Figura4.Áreatemáticadelaspublicaciones.Nota:ElaboraciónpropiautilizandolasherramientasdeanálisisdeScopusEnbasealoscoloresdecadaclústerseidentificaochosubcampostemáticosdeinvestigación.Elclústerrojocontérminoscomoinjustice,justice,debate,hope,politic,utopia,state,sociology,entreotros,representalaraizsociopoliticaylatransformación.Elclústerverdeconlostérminosstem,blackwomen,disability,curricula,learner,agente,prison,humanity,entreotros,representalaequidadcurriculareinterseccionalidad.Elclústerazulclaro(Cian),contérminoscomoassigment,mayas,desire,capitalism,imagination,inequality,family,man,organization, Encuestacorta 1 0.11% TOTAL 945 100.00%
LAPEDAGOGÍADELALIBERACIÓN:UNESTUDIOBIBLIOMÉTRICODELAPRODUCCIÓNCIENTÍFICASOBREPAULOFREIRE+ 10 entreotros,criticalaestructurayeldeseodecambio.Elclústernaranjaconlostérminosclass,respect,use,platform,game,speech,subjectysection,representalamediacióntecnológicaylaaplicaciónsocial.Elclústermorado,contérminoscomoresearcher,science,future,application,adult,refugeeyaesthetic,representalainvestigaciónaplicadayelfuturodelaeducación.Elclústeramarillocontérminoscomojourney,content,number,methodology,concern,theater,technique,variety,intention,entreotros,representalametodologíayexpresióncreativa.Elclústercafeomarróncontérminoscomotime,socialchange,resistance,revolutionyarabspring,representaloscontextosgeopolíticosyloscambioshistóricos,yfinalmente,elclústerazulconlostérminosparticipant,interview,care,covid,adulteducation,health,adolescent,individual,intervention,entreotros,seenfocaenlapraxisencomunidadeseintervenciónsocial. Figura5.Mapadeocurrenciadepalabrasclavesobtenidoenbasealtítuloyresumendelosdocumentos.Nota:ElaboraciónpropiautilizandoVOSviewer.LafiguramuestraunaradiografíadecomoelpensamientodePauloFreireseartículoenlainvestigaciónglobal.Elcolordecadaclústerrepresentauncampotemáticobasadoenlosprincipiosdelapedagogíadelaliberación.
LAPEDAGOGÍADELALIBERACIÓN:UNESTUDIOBIBLIOMÉTRICODELAPRODUCCIÓNCIENTÍFICASOBREPAULOFREIRE+ 11 DISCUSIÓNAlrevisarlosclústersycontrastarlosconlaintroduccióndelartículo,quedaclarísimoquelainvestigaciónsobrePauloFreireestámásvivaquenunca.Noseestáhablandodeunpensadordemuseo;suPedagogíadelaLiberaciónesunanavajasuizaconceptualquelaacademiaglobaldesempolvacadavezqueapareceunainjusticianueva.Esfascinantevercómolosochosubcampostemáticosson,enesencia,lacomunidadinvestigadorarecogiendolaantorchaqueelpedagogobrasileñoencendióalvivirlaopresión(1).LosdocumentosdeScopusnomienten:laobradeFreirenoesunateoríaestática;esunmapaparalaacción,yhemosaceptadolainvitación.ElClústerRojo,porsupuesto,eselmotordetodo,elmanifiestopolíticoinnegociable.Laaltaco-ocurrenciadeinjustice(injusticia),racism(racismo),lucha(struggle)ycapitalism(capitalismo)nosrecuerdaquelaeducación,paraFreire,eraintrínsecamentesociopolítica,uncampodebatallaparaalcanzarlafreedom(libertad)ylautopia(1).EselcorazóndelaPedagogíaCríticaRevolucionariaquetantodefiendenMcLarenyBosio(10),dondelasolidarity(solidaridad)yeldesmantelamientodelaauthority(autoridad)sonlasherramientasparaqueelserhumano"protagonicesuhistoria"(1).Estaconexióndirectaconlasociologíayelscholar(erudito)demuestraqueFreireproporcionaellenguajeparaquelaacademiarompaelsilence(silencio)impuestosobrelosoprimidos,cumpliendoelrolderevoluciónculturalqueélmismopropuso(1).Ahora,elverdaderoespectáculoestáenlaexpansiónylaplasticidaddesumarco,comoseobservaenlosclústersVerdeyCian.Lapedagogíafreirianasaltadelacríticageneralalaespecificidaddelasluchasporlaequidad,apuntandoalosdesafíosmásmodernos.ElenfoqueenblackwomandentrodelcontextoSTEMylaluchacontralainequality(desigualdad)enelcurrículanosdicequelosinvestigadores,comoViola(16)consuvínculoalaTradiciónRadicalNegra,estánusandoaFreireparadescolonizarelconocimientoydesmantelarlaeducaciónbancariaallídondeseaquesedepositenprejuicios.Ynoessoloraza;lainclusióndedisability(discapacidad)ylaeducacióninclusivaenelClústerCianmuestraquelaconcientización-acciónesunaexigenciaparalahumanity(humanidad)plena,extendiendoelaprendizajedialógicoatodoslossujetos,incluyendoaquellosencontextosdeprisión(11).EsteeselFreireaplicadoquepersiguelatransformacióncurricularanti-opresivadeSalinasetal.(4).Otropuntoclaveescómolainvestigaciónnotemealosnuevoscamposdeaplicación.LosclústersAmarilloyNaranjahablandemetodologíaydelolúdico.Lamencióndetheater(teatro)(11),game(juego)yplatform(plataforma)validalatesisdeFaragetal.(7)sobreel"Pedagogíadeloprimidodigital",reinventandolaalfabetizaciónparaelsigloXXI.Laspeech(palabra),impulsoradetransformacionessociales(1),siguesiendoesencial,peroahorasearticulaatravésdenuevosmediosycontechnique(técnica)yvariety(variedad)(15).Además,laaparicióndetérminoscomorefugee(refugiado)(ClústerMorado/Marrón)yarabspring(primaveraárabe)(ClústerCafé)confirmalacapacidaddelmarcofreirianoparaanalizarlarevolution(revolución)ylaresistance(resistencia)enelcontextogeopolíticocontemporáneo,talcomohacenAlvesetal.(17)alestudiarlasdinámicasdepoderenlapolíticaeducativa.Esto
LAPEDAGOGÍADELALIBERACIÓN:UNESTUDIOBIBLIOMÉTRICODELAPRODUCCIÓNCIENTÍFICASOBREPAULOFREIRE+ 12 subrayaquelaPedagogíadelaLiberaciónesunaherramientadesocialchange(cambiosocial)entiemporeal.Finalmente,lanaturalezadinámicadelainvestigación,manifestadaenelcoeficienteR2(0.6342),noesunerror,sinounamanifestaciónhermenéuticadelaquesedebetomarnota.Elincrementoaceleradodepublicacionesapartirdelaño2006,indicaqueFreirenosepublicaaunritmoconstanteporquesupensamientoesreactivo;laproducciónsedisparaenmomentosdecrisisocelebración.ElClústerAzul,consuenfoqueenlahealth(salud)delyoungperson(personajoven)yeltérminocovid(ClústerAmarillo),muestraquelacomunidadcientíficarecurrealmarcofreiriano(p.ej.,(13),(15))parabuscarreason(razón)yrespect(respeto)cuandolaauthorityoelstate(estado)imponenbarreras.Estafluctuacióntemporal,impulsadaporaniversarioscomoelcentenario(8)olaurgenciadetemascomolainequalityoelracism,simplementedemuestraquelaPedagogíadelaLiberaciónesellenguajeelegidoporlosinvestigadoresparacumplirconelpropósitodemejorarlaeducaciónensusmúltiplesperspectivas(2),manteniendolaesperanzaylaimaginacióncomofuerzasmotrices.CONCLUSIONESEstainvestigaciónabordalapreguntadeinvestigaciónypresentaunanálisisbibliométricodelaspublicacionescientíficasquetomancomoreferencialapedagogíadePauloFreire.UtilizandolabasededatosScopusseencontraron945documentosquegeneran9602citas,publicadosdesdeelaño1973hastaelaño2025,observándoseunincrementoaceleradoypronunciadoenlasúltimasdosdécadas.Seidentificaron1495autores,471fuentesy82países.SibienEstadosUnidoslideraelnúmerodepublicacionescon279yunarelaciónde13.13citasporpublicación,elpaísmásinfluyenteconrespectoalnúmerodecitasporpublicaciónesChinacon15publicacionesyunindicadorde18.20citasporpublicación.LaUniversidaddeCaliforniaylaUniversidaddeSaoPaulosonlasafiliacionesconmayornúmerodepublicaciones,específicamente25cadauna.LarevistaEducationalPhilosophyandTheorygeneraelmayornúmerodepublicacionescon24.El69.42%delaspublicacionessonartículosyel57.30%seclasificadentrodeláreatemáticadelascienciassociales.LapresenteinvestigaciónrevelaqueellegadodePauloFreirenosoloeshistórico,sinounmarcoteóricoymetodológicovigentequeimpulsaunaagendadeinvestigacióndiversayglobalmenteinterconectada.Losochocampostemáticosconfirmanlatrascendenciadesuobraenlacríticasocialylatransformacióneducativa.LaliteraturaencontradaconfirmaqueellegadodeFreireesunllamadoalapraxiscontinua.Suobrasiguesiendoesencialparacualquierinvestigadoruorganizaciónquebusquecomprenderytransformarlarealidadsociopolíticamedianteunaeducaciónquepromuevalalibertadylaconcienciacrítica.REFERENCIASBIBLIOGRÁFICAS
LAPEDAGOGÍADELALIBERACIÓN:UNESTUDIOBIBLIOMÉTRICODELAPRODUCCIÓNCIENTÍFICASOBREPAULOFREIRE+ 13 1.Gómez,M.PauloFreire,uneducadorparaelsigloXXI.Escuelaabierta[Internet].2008[Citado10deoctubrede2025];11:191-201.Recuperadoapartirde: https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=3088209 2.Kato,DS.,Galamba,A.,yMonteiro,BAP.Educacióncientíficadecolonialparacombatirla“cienciaparaladominación”.EstudiosCulturalesdelaEducaciónCientífica[Internet].2023[Citado10deoctubrede2025];18(1):217-235.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1007/s11422-023-10165-4 3.Klapper,RG.,yFayolle,A.Unmarcodeaprendizajetransformacionalparalaeducaciónempresarialsostenible:ElpoderdelmodeloeducativodePauloFreire.Revistainternacionaldeeducacióngerencial[Internet].2023[Citado10deoctubrede2025];21(1).Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1016/j.ijme.2022.100729 4.Salinas,I.,Fernández,MB.,Johnson,D.,yBastías,N.LaesperanzadeFreireentiemposdecambioradical:undiálogoparalaintegracióncurriculardesdelaenseñanzadelascienciasparaenfrentarlacrisisclimática.EstudiosCulturalesdelaEducaciónCientífica[Internet].2023[Citado10deoctubrede2025];18(1):21-39.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1007/s11422-023-10157-4 5.Abdi,A.A.FreireianandUbuntuphilosophiesofeducation:Onto-epistemologicalcharacteristicsandpedagogicalintersections.EducationalPhilosophyandTheory[Internet].2022[Citado10deoctubrede2025];54(13):2286-2296.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1080/00131857.2021.1975110 6.Berube,J.,&Gendron,Y.Throughstudents’eyes:casestudyofacriticalpedagogyinitiativeinaccountingeducation.AccountingEducation[Internet].2022[Citado10deoctubrede2025];31(4):394-430.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1080/09639284.2021.1997768. 7.Farag,A.,Greeley,L.,&Swindell,A.Freire2.0:Pedagogyofthedigitallyoppressed.EducationalPhilosophyandTheory[Internet].2022[Citado10deoctubrede2025];54(13):2214-2227.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1080/00131857.2021.2010541 8.FraustoAceves,A.,Torres-Olave,B.,&Tolbert,S.Onlove,becomings,andtruegenerosityforscienceeducation:honoringPauloFreire.CulturalStudiesofScienceEducation[Internet].2022[Citado10deoctubrede2025];17(2):217-230.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1007/s11422-021-10098-w 9.Ho,Y.-R.,Tseng,&W.-C.Powertothepeople:EducationforsocialchangeinthephilosophiesofPauloFreireandMozi.EducationalPhilosophyandTheory[Internet].2022[Citado10deoctubrede2025];54(13):2180-2191.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1080/00131857.2022.2040484 10.McLaren,P.,&Bosio,E.Revolutionarycriticalpedagogyandcriticalglobalcitizenshipeducation:AconversationwithPeterMcLaren.CitizenshipTeachingandLearning[Internet].2022[Citado10deoctubrede2025];17(2):165-181.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1386/ctl_00089_1 11.McLaren,M.-R.,Welsh,S.,&Long,S.Subvertingperceptionsofacademicandprofessionallearningwithdrama.Asia-PacificJournalofTeacherEducation[Internet].2021[Citado10deoctubrede2025];49(3):249-261.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1080/1359866X.2020.1731731
LAPEDAGOGÍADELALIBERACIÓN:UNESTUDIOBIBLIOMÉTRICODELAPRODUCCIÓNCIENTÍFICASOBREPAULOFREIRE+ 14 12.Misiaszek,G.W.Anecopedagogical,ecolinguisticalreadingoftheSustainableDevelopmentGoals(SDGs):WhatwehavelearnedfromPauloFreire.EducationalPhilosophyandTheory[Internet].2022[Citado10deoctubrede2025];54(13):2297-2311.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1080/00131857.2021.2011208 13.Rauf,H.L.,&Shareef,S.S.ReconsideringarchitecturaleducationbasedonFreire’sideasinIraqiKurdistan.EducationalPhilosophyandTheory[Internet].2022[Citado10deoctubrede2025];54(13):2243-2255.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1080/00131857.2022.2130045 14.Strapasson,A.,Ferreira,M.,Cruz-Cano,D.,Woods,J.,DoNascimentoMaiaSoares,M.P.,&daSilvaFilho,O.L.Theuseofsystemdynamicsforenergyandenvironmentaleducation.InternationalJournalofEducationalTechnologyinHigherEducation[Internet].2022[Citado10deoctubrede2025];19(1):5.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1186/s41239-021-00309-3 15.Suoranta,J.,Hjelt,N.,Tomperi,T.,&Grant,A.ReinventingPauloFreire’spedagogyinFinnishnon-formaleducation:ThecaseofLifeSkillsforAllmodel.EducationalPhilosophyandTheory[Internet].2022[Citado10deoctubrede2025];54(13):2228-2242.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1080/00131857.2021.1974839 16.Viola,M.J.Wemadetheroadforwalkingandnowwemustrun:PauloFreire,theBlackRadicalTradition,andtheinroadstomakebeyondracialcapitalism.EducationalPhilosophyandTheory[Internet].2021[Citado10deoctubrede2025];54(13):2192-2202.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1080/00131857.2021.1980721 17.Alves,M.A.,Segatto,C.I.,&Pineda,A.M.ChangesinBrazilianeducationpolicyandtheriseofright-wingpopulism.BritishEducationalResearchJournal[Internet].2021[Citado10deoctubrede2025];47(2):332-354.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1002/berj.3699 18.Knijnik,J.ToFreireornottoFreire:Educationalfreedomandthepopulistright-wing‘EscolasemPartido’movementinBrazil.BritishEducationalResearchJournal[Internet].2021[Citado10deoctubrede2025];47(2):355-371.Recuperadoapartirde: https://doi.org/10.1002/berj.3667 19.Patiño-Toro,O.,Rodríguez-Correa,P.,Fernández,A.,Escorcia-González,J.,Valencia-Arias,A.&Jiménez-Guzmán,A.LosMOOCcomoEntornosVirtualesColaborativos:Unaaproximacióndesdeunanálisisbibliométrico.RevistaIbéricadeSistemaseTecnologiasdeInformação[Internet].2022[Citado10deoctubrede2025];(E50):155-168.Recuperadoapartirde:https://www.proquest.com/scholarly-journals/los-mooc-como-entornos-virtuales-colaborativos/docview/2725643374/se-220.Avendaño,F.Animarsealatesis.HomoSapiensEdiciones;2020.21.ElsevierB.V.Scopus[BasededatosenInternet].Amsterdam:ElsevierB.V.;2004-[citado10Oct2025].Disponibleen: https://www.scopus.com 22.VanEckNJ,WaltmanL.VOSviewer[Software].Versión1.6.20.Leiden(PaísesBajos):CentreforScienceandTechnologyStudies(CWTS),LeidenUniversity;2023.Disponibleen: https://www.vosviewer.com/ 23.Hernández,R.,Fernandez,C.yBaptista,P.Metodologíadelainvestigación.McGrawHill;2010.